Kazak’ın Baş Şairi: Abay Kunanbayoğlu

Abay, zamanın ötesine geçmiş bir fikir adamı olarak her çağda yeniden keşfedilir. Her nesil, onun bıraktığı bu mirası yeniden değerlendirir ve yeniden yorumlar. Bu evrensel etki, aynı zamanda onun kendi halkının kültürel kimliğiyle ne kadar derin bir bağ kurduğunu da gösterir.

Kazak edebiyatında üzerine en çok araştırma yapılan ve her yeni incelemeyle birlikte felsefî derinliği ile edebî zenginliği daha iyi anlaşılan yegâne isimlerden biri Abay’dır.  Tam da bu nedenle XIX. yüzyıl Kazak edebiyatını Abay'dan bağımsız düşünmek mümkün değildir. Öyle ki, bu döneme mensup pek çok şair için Abay, bir öncü, manevî bir üstat ve ilham kaynağı olmuştur. Onun edebî mirası, kendisinden sonra yetişen birçok şair ve yazarın sanat anlayışını derinden etkileyerek yazılı Kazak edebiyatının gelişimine yön vermiştir.

Ulu şair, dâhi, düşünür, filozof, besteci ve mütercim kimliğiyle tanınan Abay Kunanbayoğlu; 1845 yılında, Kazakistan’ın Semey ili, Abay ilçesi, Karavıl köyünde dünyaya gelmiştir. Asıl adı İbrahim olan küçük Abay'a annesi Uljan ile babaannesi Zere, çocukluğunda ona sevgiyle “Abay” diye hitap etmiş; zamanla bu isim, onun edebiyat dünyasında benimsenen mahlasına dönüşmüştür. Bugün de bütün dünyanın okuduğu Abay’ın kaleminden doğan mümtaz eserlerin beslendiği ilk kaynak, çocukluğunda babaannesi Zere'den dinlediği Kazak halk anlatıları olur.

Kazak edebiyatına yaklaşık iki yüz şiir, Kara Sözler olarak bilinen nesirler, üç destan ve elliden fazla çeviri armağan eden Abay, ardında yalnızca zengin bir edebî miras değil, aynı zamanda güçlü bir düşünce geleneği de bırakmıştır.

Abay felsefesinin merkezinde “beşeriyet”, zirvesinde ise “insan-ı kâmil” ideali yer alır. Peki, Abay'ın dile getirdiği kemalât nedir ve kemale ermiş “kâmil insan” kimdir? Şair, bu sorunun cevabını şu mısralarla verir:

Akıl, gayret, yüreği bir arada tut ki,

İşte o zaman herkesten farklı kâmil insan olursun

Abay'ın öğütlediği "kâmil insan" anlayışı, akıl, gayret ve yürek olmak üzere üç temel unsur üzerine inşa edilmiştir. Akıl, insana doğruyu yanlıştan ayırt etme yetisi kazandıran ve hayatına yön veren bir pusuladır. Gayret, insanı hedeflerine ulaştıran azim ve iradenin kaynağıdır. Yürek ise merhametin, adaletin, vicdanın ve insan sevgisinin merkezidir. Bu üç unsurun dengeli bir şekilde bir araya gelmesi, Abay'a göre insanı kemale ulaştıran en önemli şarttır.

Çok yönlü Abay mirasının bir diğer temelini ise “üç sevgi” anlayışı oluşturur. Abay'a göre “Hakk'ı”, “insanlığı” ve “hakkaniyeti” sevmek, bu anlayışın üç temel ilkesini meydana getirir. İnsan, her şeyden önce Allah'ı tanımalı ve O'nu, bütün insanlığı sevgiyle yarattığı için canından üstün tutarak sevmelidir. Bununla birlikte, “İnsanlığın hepsini kardeşin bil.” düsturuyla kişi bütün insanları sevmeli; hakkaniyeti ise Hakk'ın insanlığa gösterdiği doğru yol olarak benimsemelidir. Abay'a göre bu üç sevgi, insanı hem ahlaki olgunluğa hem de kâmil insan mertebesine ulaştıran temel değerlerdir.

Abay’ın mirası, yalnızca tarihsel bir edebî değer değil, aynı zamanda sürekli yeniden üretilen canlı bir düşünce geleneğidir. Bu yönüyle Abay, zamanın ötesine geçmiş bir fikir adamı olarak her çağda yeniden keşfedilir. Her nesil, onun bıraktığı bu mirası yeniden değerlendirir ve yeniden yorumlar. Bu evrensel etki, aynı zamanda onun kendi halkının kültürel kimliğiyle ne kadar derin bir bağ kurduğunu da gösterir. Tüm bu nedenlerden ötürü Abay ile Kazak halkı birbirinden ayrı düşünülemez. Kazak halkını tanımak, Abay’ı tanımakla başlar.